(ન્યૂઝ ડેસ્ક) વર્તમાન સમયમાં દેશ જે આંતરિક અને પ્રણાલીગત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે, તે ભારતીય લોકશાહીની પાયાની સંસ્થાઓ અને નૈતિક મૂલ્યો સામે પ્રશ્નાર્થચિહ્નો ઊભા કરે છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા કેટલાક પ્રવાહો; પછી તે બુલડોઝરની રાજનીતિ હોય, વ્યાપક ભ્રષ્ટાચાર હોય, મતદારયાદીની પ્રક્રિયાની અસ્પષ્ટતા હોય કે રાજકીય અસ્થિરતા હોય એ બાબત તરફ ઈશારો કરે છે કે બંધારણીય નૈતિકતા અને કાયદાના શાસનને પુનઃ સ્થાપિત કરવાની તાતી જરૂરિયાત છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં જોવા મળી રહેલી તોડી પાડવાની એકપક્ષીય ઝુંબેશ છે. વિકાસ અથવા દબાણ હટાવવાના નામે ધાર્મિક સ્થળો, ગરીબ વસાહતો અને રહેણાંક મકાનો પર જે રીતે વહીવટી તંત્રના બુલડોઝર ફરી વળ્યા છે, તેનાથી ન્યાયિક પ્રક્રિયાની અવહેલના થતી હોવાની છાપ ઊભી થાય છે. એવા અહેવાલો પણ ચિંતા ઉપજાવે છે કે જ્યાં કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વિના કે પૂરતી નોટિસ આપ્યા વિના જ કાર્યો પાર પાડવામાં આવ્યા છે. લોકશાહી શાસન વ્યવસ્થામાં ન્યાય આપવાનું કામ અદાલતોનું છે, વહીવટીતંત્રનું નહીં. જ્યારે એક જ વિસ્તારમાં પક્ષપાતી વલણ અપનાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે સામાજિક અસંતોષને જન્મ આપે છે. જો કે, આ અંધકાર વચ્ચે પણ રાજસ્થાન જેવા સરહદી વિસ્તારોમાં બહુમતી સમુદાયના નાગરિકો જે રીતે વંચિતો અને લઘુમતીઓના પડખે ઊભા રહ્યા, તે દેશના કોમી સૌહાર્દ અને સામાજિક તાણાવાણાની મજબૂતીની સાબિતી આપે છે.
બીજો મહત્વનો મુદ્દો દેશમાં વ્યાપી રહેલા ભ્રષ્ટાચાર અને નાણાકીય ગેરરીતિઓનો છે. જાહેર જીવનમાં ઉચ્ચ પદો પર બેઠેલા લોકો સામે જ્યારે ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો લાગે છે, ત્યારે સામાન્ય જનતાનો સરકારી તંત્ર પરથી ભરોસો ઉઠી જાય છે.
ભ્રષ્ટાચાર હવે માત્ર વહીવટી સ્તર પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે એવા ક્ષેત્રોમાં પણ પગપેસારો કરી ચૂક્યો છે જેને સમાજ પવિત્ર માને છે. આ આર્થિક ગેરરીતિઓ વાસ્તવમાં એક ઊંડા નૈતિક સંકટની નિશાની છે, જ્યાં સંતોષ અને પ્રામાણિકતાના સ્થાને ભૌતિકવાદી લોભ સર્વોપરી બની ગયો છે. જ્યાં સુધી શાસનમાં પારદર્શિતા અને કડક જવાબદારી નક્કી કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી આ દૂષણ નાબૂદ કરવું અશક્ય છે.
લોકશાહીના સૌથી પવિત્ર અધિકાર એટલે કે ‘મતાધિકાર’ પર નજર કરીએ તો, વિવિધ રાજ્યોમાં ચાલી રહેલી મતદારયાદીની ખાસ સઘન સુધારણા (SIR) પ્રક્રિયાએ પણ નાગરિકોમાં દ્વિધા ઊભી કરી છે. ટેકનિકલ જટિલતાઓ અને દસ્તાવેજોની કડક માંગને કારણે મોટી સંખ્યામાં અસલી મતદારોના નામ કમી થઈ જવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે. આ પ્રક્રિયા સુધારણાને બદલે નાગરિકત્વની ચકાસણી જેવી ભયભીત કરનારી પ્રક્રિયા ન બની રહે તે જોવાની જવાબદારી ભારતના ચૂંટણી પંચની છે. પ્રક્રિયા નાગરિક-મૈત્રીપૂર્ણ હોવી જોઈએ અને પૂરતો સમય આપવો જોઈએ જેથી દેશનો કોઈ પણ પાત્ર નાગરિક મતાધિકારથી વંચિત ન રહી જાય.
અંતે, રાજકીય ક્ષેત્રે મૂલ્યોનું જે પતન થઈ રહ્યું છે તે પણ ચિંતાનો વિષય છે. દબાણપૂર્વકના પક્ષપલટા, લોકચુકાદાની અવહેલના કરીને સત્તા મેળવવાના દાવપેચ અને વિપક્ષોને ડરાવવા માટે તપાસ એજન્સીઓનો પસંદગીયુક્ત ઉપયોગ તંદુરસ્ત લોકશાહીના લક્ષણો નથી. જાહેર ચર્ચાઓનું સ્તર પણ એટલી હદે ગબડ્યું છે કે તાર્કિક અને લોકહિતની વાતોને બદલે ધ્રુવીકરણ અને વ્યક્તિગત આક્ષેપો પ્રબળ બન્યા છે.
સમય આવી ગયો છે કે તમામ રાજકીય પક્ષો, બંધારણીય સંસ્થાઓ અને સત્તાધિકારીઓ પક્ષપાતથી ઉપર ઊઠીને બંધારણીય નૈતિકતા, ન્યાય અને કાયદાના શાસન પ્રત્યે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા સાબિત કરે. જો સંસ્થાઓની નિષ્પક્ષતા જળવાઈ રહેશે, તો જ દેશ સાચા અર્થમાં પ્રગતિના પંથે આગળ વધી શકશે.
